Dziewiętnastowieczna tradycja przypisała Łodzi miano polskiego Manchesteru – miasta tkaniny. Co w takim razie może łączyć je dziś z książką? Aby odpowiedzieć na to pytanie, chciałabym zabrać Cię, Czytelniku, w miejsce, gdzie przeszłość splata się z teraźniejszością. Tam właśnie wyjątkową pozycję zajmuje książka, i to nie byle jaka, bo artystyczna!


Odbijając z ulicy Piotrkowskiej w ulicę Tymienieckiego, wkraczamy na dawne tereny wodno-fabryczne. W drugiej połowie dziewiętnastego wieku stały się one sercem kompleksu włókienniczego Scheibler-Grohman. To właśnie tutaj rozpoczyna się historia przemysłowej Łodzi. Wędrując ulicą Tymienieckiego, mijamy dawny bielnik Tytusa Kopischa i przędzalnię Karola Scheiblera. Dochodzimy do numeru 24. To willa Henryka Grohmana, w której dziś swoją siedzibę ma Muzeum Książki Artystycznej.


Muzeum powstało w 1993 roku, ale jego początki sięgają roku 1980. Należy przypomnieć, że w tym właśnie czasie umożliwiona została w naszym kraju działalność poligraficzna i wydawnicza. Zaczynają pojawiać się też tacy wydawcy, którzy koncentrują się na książce artystycznej. Za prekursorów w tej sferze możemy przyjąć Zdzisława Jaskułę (poeta), Andrzeja Graczykowskiego (grafik, malarz), Zbigniewa Janeczka (grafik) i Janusza Tryznę grafik, fotografik) – łódzkich artystów, którzy powołali do życia wydawnictwo Correspondance des Arts. Już sama nazwa zapowiadała działalność związaną z niejedną dziedziną sztuki, a zainteresowania i profesje autorów przedsięwzięcia sugerowały różnorodność inspiracji. Tę czwórkę połączyła wspólna pasja – zamiłowanie do książki.


W roku 1980 CdA wydaje pierwsze dzieło: Wybór 13 wierszy polskich poetów. Do 1985 roku powstało siedem unikatowych książek bibliofilskich, ilustrowanych oryginalnymi grafikami. I wtedy zespół zostaje rozwiązany, ale zamysł kontynuują Jadwiga i Janusz Tryznowie. Wyposażenie ich pracowni staje się z czasem zalążkiem przyszłego warsztatu muzealnego, w którym gromadzony jest zabytkowy sprzęt drukarski, papierniczy i introligatorski (muzeum posiada jedyny w Polsce zbiór urządzeń do odlewania czcionek oraz unikalny w skali światowej zespół matryc z Warszawskiej Odlewni Czcionek).
W 1990 roku Janusz Tryzno zakłada fundację o nazwie Correspondance des Arts. Głównym celem jest wspieranie działalności związanej z książką i rozwijanie wokół niej idei korespondencji sztuk. Siedziba mieści się początkowo przy ulicy Zgierskiej, następnie w oficynie Muzeum Artystów przy ulicy Tylnej, a w 1993 roku zostaje przeniesiona do willi Henryka Grohmana, położonej w pofabrycznym kompleksie na terenie Księżego Młyna. W tym samym roku przy fundacji powstaje Muzeum Książki Artystycznej. Dziś pełni rolę centrum działań w swojej dziedzinie.


Książkę artystyczną wydaje się z częstotliwością raz na rok, w nakładzie liczącym zazwyczaj kilka bądź kilkadziesiąt sztuk, co decyduje o ich unikalności i oryginalności. Dziś w dorobku muzeum znajduje się ponad dwadzieścia publikacji,[1] w tym kilka instalacji i projektów związanych z książką. Każde wydanie cechuje niezwykła dbałość o estetyczną stronę druków, integralność przekazu tekstowego i ciekawa forma graficzna. Książka powstaje tu od początku do końca: papier czerpany jest ręcznie, teksty składane z czcionek i odbijane na półformatowej maszynie typograficznej, a całość uzupełniana o oryginalne grafiki i nietypowe oprawy.


Artyści eksperymentują. Wykorzystują słowo i rysunek. Ich działalność to ciągła ewolucja typów: od powstających początkowo publikacji bibliofilskich, zbliżonych wizerunkiem do typowych książek, opatrzonych komentarzami, po wyszukane formy „accordeon book” (karty połączone w jeden ciąg), tryptyków, „książek obracanych dookoła”, „tych samych książek z różnych materiałów” i „książek obiektów” (np. Bramy Jerozolimy, będące artystycznym opracowaniem związanym z dziełem Krzysztofa Pendereckiego Siedem Bram Jerozolimy, są raczej pudełkiem na płytę niż książką). Nietypowe zapisy niektórych języków, na przykład japońskiego czy chińskiego, zainspirowały wydawców do „bawienia się” kształtem książki.


Wśród autorów publikowanych przez CdA wymienić należy między innymi: Czesława Miłosza, Zbigniewa Brzezińskiego, Brunona Schulza, Krzysztofa Pendereckiego, Artura Międzyrzeckiego, Rainera Marię Rilkego czy Williama Blake’a. Wydawnictwo zajmuje się także drukiem artystycznych teczek i ksiąg pamiątkowych, a na zamówienie wykonuje ulotki i katalogi.


Łódzkie dzieła powędrowały w świat, wiele z nich znalazło swoje miejsce w zagranicznych kolekcjach, na przykład w National Gallery of Art w Waszyngtonie, Museum of Modern Art w Nowym Jorku, British Library w Londynie czy w Gutenberg-Museum w Moguncji. W 1994 roku wydawnictwo otrzymało w Lipsku brązowy medal w konkursie „Najpiękniejsze Książki Świata” oraz prestiżowe wyróżnienie Walter Tiemann Preis. W tym samym roku małżeństwo Tryznów odebrało nagrodę Verte, przyznawaną przez „Gazetę Wyborczą”, a rok później – Nagrodę Miasta Łodzi.


Muzeum wytwarza, ale też gromadzi pozycje bibliograficzne. I tak znalazły się tu pozycje artystów polskich (m.in.: Andrzeja Czeczota, Anastazego Wiśniewskiego, Zbigniewa Sałaja, Joanny Hoffmann, Czesława Bednarczyka, Marcina Ugrewicza, Igi Bielejec) i obcych (np.: Cozette de Charmoy, Johannesa Strugalla, Gustava Zalamei, Anatolija Stepanenki, Edela Robinsona, Petera Downsbrougha), katalogi sztuki książki rodzimej (np.: Współczesna Polska Sztuka Książki, Wokół litery) i zagranicznej (np.: Forum Book Art, Bibliofilskaja Kniga w Rosji, Stiftung Buchkunst, Book Works, Opera in Concorso Works, Califia Books) oraz kolekcja „książka o książce”, w której zgromadzone są lektury z dziedziny historii, technologii i teorii sztuki wydawniczej.


Pod patronatem muzeum realizowane są ciekawe projekty artystyczne. Na uwagę zasługuje „Wortal WWW” („weź, wydaj wiersz”), który przewiduje powstanie banku polskiej poezji i ilustracji, dostępnego w Internecie[2], czy ekspozycja „Skryptorium”, ukazująca ciągłość dziejową zjawiska, jakim od wieków jest książka. Zestawia jej pierwotną, rękopiśmienną formę, ze światem cyfrowego przekazu multimedialnego dwudziestego pierwszego wieku. Po raz pierwszy wystawa zaprezentowana została w 2000 roku na Buchmesse we Frankfurcie i doczekała się czterech edycji. Najnowszą realizacją jest projekt „Studnia”. Ta przestrzenna instalacja w postaci księgi uświetniła jubileusz Correspondance des Arts. Forma ma korespondować z główną ideą wydawnictwa, z jego doświadczeniami artystycznymi i technicznymi możliwościami.[3] Pierwsza wersja „Studni” została podarowana Bibliotece Aleksandryjskiej z okazji jej otwarcia w 2002 roku. Obecnie powstaje druga, pod tytułem „Dialog przy Studni”. Ekspozycja pojawi się przy podpisaniu umowy partnerskiej między Łodzią a Austin (Teksas) jesienią 2008 roku. Podobnie ewoluuje instalacja „Gilgamesz”, pokazana po raz pierwszy w Bibliotece Narodowej w Kuala Lumpur (2006 r., Malezja), zaś w nowej postaci ujawni się w Harry Ransom Center Archive (2008 r., Teksas).


Prywatna inicjatywa wydawnictwa CdA i rodziny Tryznów, wypływająca z pasji i zamiłowania do książki, wpisała się na trwałe w krajobraz kulturalny Łodzi. Dziś Muzeum Książki Artystycznej jest placówką znaną na całym świecie, a wymierne efekty jego działalności stanowią „smaczny kąsek” dla kolekcjonerów i miłośników niekonwencjonalnej lektury. Kontynuacja tradycji zapoczątkowanej przez byłego właściciela willi – Henryka Grohmana, mecenasa i kolekcjonera sztuki – sprzęga się tu z nowatorskimi technikami w dziedzinie bibliofilstwa. Placówka prowadzi działalność twórczą, wystawienniczą, konserwatorską i edukacyjną. Jak informują na stronie internetowej jej właściciele, w muzeum można zobaczyć książkę w mnogości form, dotknąć różnych materiałów w niej użytych, obserwować proces realizacji na różnych urządzeniach, zrozumieć istotę przemian, jakich książka od wieków doświadczyła. W muzeum powstają nowe książki, projekty wystaw, programy wykorzystujące technologie komputerowe dla celów edukacyjnych i promocyjnych. Równolegle zbierane i remontowane są zabytkowe urządzenia do realizacji książek.[4]


Zapewne wielu turystów zmieniłoby niepochlebną opinię o Łodzi, gdyby zechcieli skorzystać z bogatej oferty osobliwego muzeum przy Tymienieckiego. Jest to bowiem jedyna w Polsce instytucja zajmująca się aktywnie dziedziną książki artystycznej i posiadająca tak bogate zbiory.


                                                                                                 

[1] wykaz publikacji w katalogu wydawniczym: Correspondance des Arts. Book Art Museum,Łódź 2002.
                                                        
[2] http://www.book.art.pl/projekty/projekt_www.htm 
[3] http://www.book.art.pl/projekty/projekt_studnia.htm 
[4] http://www.book.art.pl/home/home.htm