Tak w kilku zdaniach streścić można treść opowiadanie Mangera. Nie jest to jednak zwykłe opowiadanie. Pod tą dosłowną warstwą utworu kryją się bowiem liczne „smaczki”, których nie sposób wyliczyć. Owe smaczki dotyczą głównie sfery religii, tradycji i wierzeń żydowskiego narodu, przesądów, a także problematyki społeczno-politycznej Żydów i wielokulturowości miejsc, które zamieszkiwali.

 Już dwuczłonowy tytuł jest, a raczej może stanowić dla czytelnika pewną wskazówkę interpretacyjną. Tytuł główny: „Księga Raju” przywodzi na myśl pompatyczne tytuły starej literatury żydowskiej, w której zawarte są prawa i mądrości, a przede wszystkim tradycja narodu wybranego. Podtytuł: Prawdziwe żywota opisanie Szmula Aby Aberwo to opisanie bliskie rzeczywistości, nawiązanie do czegoś powszechnego i zwykłego zarazem, odbiegającego od sfery boskości i tradycji. Tak skonstruowany tytuł sugerować może grę jaką autor podejmuje z czytelnikiem. 

Opowieść Mangera pokazuje nam niezwykłe miejsce jakim jest raj i jego niebiańsko-ziemscy mieszkańcy, ale opisywany raj nie jest krainą wiecznej szczęśliwości… Autor tworzy satyrę ośmieszającą raj i jego mieszkańców, a jednocześnie satyrę na społeczeństwo współczesnych mu czasów. Jaki jest wobec tego raj, który opisuje Manger?

„…raj rozciąga się na przestrzeni około czterystu tysięcy mil kwadratowych. Na wschodzie graniczy z tureckim rajem, na zachodzie z gojskim rajem. Na południu oddzielony jest od ziemi dwoma tysiącami kurtyn z mgły. Na północy — ognistym morzem piekła…”  
„…zamieszkany jest raj przeważnie przez aniołów i pobożnych Żydów. Spotkacie tam mało Litwaków. Za to dużo polskich, a głównie galicyjskich cadyków. Między aniołami i cadykami większej zgody i spokoju nie ma. Aniołowie twierdza, ze w raju jest za dużo cadyków. Tysiąc cadyków na jeden kilometr kwadratowy. Nie ma nawet czym oddychać. Tak się skarżą aniołowie i przeklinają cadyków…”  

Życie w raju to życie w typowym żydowskim miasteczku — sztetł. W przedwojennej Europie Wschodniej (w Rosji, w Polsce, na Litwie i wschodniej połaci cesarstwa austro-węgierskiego) większość Żydów z tzw. strefy osiedlania żyła w miasteczkach lub wsiach typu sztetł, w których stanowiła zazwyczaj przeważającą cześć ludności. Były to miasteczka o specyficznym klimacie i charakterystycznej topografii. Możemy dziś określić je mianem swoistych enklaw kultury żydowskiej. Takim miasteczkiem jest raj Mangera, miasteczkiem typowym, ale jednocześnie niezwykłym.

Topografia raju pokrywa się z wyglądem sztetł. Centralnym miejscem jest synagoga, w której odbywają się zebrania praojców; jest cheder, do którego uczęszczają małe aniołki, a także centrum miasteczka, w którym krzyżują się ulice i aleje. Jest w raju Aleja Najwyższego Króla – miejsce schadzek młodych aniołów; Aleja Trzech Praojców, na której praojcowie (Abraham, Izaak, Jakub) posiadają wille z sadami; Bulwar Proroka Eliasza – gdzie mieszka śmietanka całego raju, a najpiękniejsza kamienica należy do sadogorskiego cadyka. Jest także ulica Miłośników Izraela, na której mieszkają cadycy: reb Mojsze Lejb Sasower, reb Wełwełe Zbarażer i reb Icchak Bardiczewer. Jest też ulica Baal Szem Towa, gdzie mieszkają najbiedniejsi aniołowie. Na rodzinę przypada tu para skrzydeł, a na ulicy spotkać można bawiące się małe aniołki opowiadające bajki i przedziwne historie. W raju są także pałace: pałac ze złotym dachem należący do króla Salomona i marmurowy pałac o stu pokojach w dobrach króla Dawida. W ciągu dnia raj żyje życiem miasta, dlatego nie zabrakło i tu rajskiej monopolowej karczmy „Pod cadykiem Noem”, młyna, czy rajskiego placu handlowego, na którym co czwartek odbywa się jarmark. W raju znaleźć można także Drzewo Wiadomości Dobrego i Złego, pod którym siedzą Adama i Ewa i wspominają historię grzechu. Krajobraz raju uzupełniają: rajskie drzewa i kwiaty, niebiańskie jaskółki śpiewające pieśni na cześć Stwórcy i rajskie kanarki dużych rozmiarów.

Wszystko wydaje się tu piękne i doskonałe. Okazuje się jednak, że raj nie dla wszystkich jest rajem. Każdy anioł posiada swoje określone miejsce w rajskiej krainie i zakres obowiązków, które musi wypełniać. W raju, tak jak w sztetł, widoczna jest hierarchia jego mieszkańców. Podstawą życia sztetł była wielopokoleniowa rodzina z wieloma odgałęzieniami i dużą ilością dzieci. Status społeczny bywa pochodną wykształcenia, ale też zamożności. Najwyżej w rajskiej hierarchii społecznej stoją praojcowie i królowie, którym podlegają aniołowie posługi oraz pozostali mieszkańcy raju, na których spoczywa obowiązek pracy na rzecz utrzymania swoich panów: „dla tego typu aniołów raj nie jest rajem”. W raju nie ma sprawiedliwości: „dopóki bogaci nie pozwalają, a biedni wujowie nie chcą, dopóty nie będzie sprawiedliwości w raju”. 

Aniołowie w raju zajmują się tym, czym ludzie na ziemi. Przypominają ich we wszystkim co robią i mówią. Tak jak oni grzeszą, mają wady i nałogi, są łapczywi i zachłanni, w raju „przykazanie nie kradnij odnosi się do ludzi, a nie aniołów”. Również małe aniołki rozrabiają tak samo jak wszystkie dzieci. Wśród całej plejady rajskich postaci spotykamy anioła Szłojme Załema, który jest krawcem i reperuje aniołom podarte skrzydła; anioła Zajdła – fotografa, anioła Awinedewa – listonosza,  anioła Joela – introligatora, anielicę Genendła – znachorkę, anielicę Bel Szewa, która zna na pamięć wszystkie księgi o tematyce moralno-etycznej, czy aniołów niewolników jak Zajnweł i Awimełech. 

Ich życie w raju niczym nie różni się od życia na ziemi. W raju Mangera toczy się zwykły dzień. Praojcowie spierają się o kobiety, jadło i napitek, stary król Dawid dobiera się do coraz młodszych anielic, anioł Szymon Bera jest alkoholikiem, znęca się nad swoją żoną Zisł, która chodzi stale posiniaczona i wiecznie brzemienna. Mimo to pełni on bardzo odpowiedzialną funkcje w raju: sprowadza na ziemie anioły przeznaczone do ziemskiego egzystowania „wpaść w jego łapy to gorzej niż do piekła”. W rajskiej szkole odbywają się normalne lekcje, na które mają obowiązek uczęszczać małe aniołki. Najgorsze w raju są bezsenne noce. Pojawiają się bowiem wówczas upiory i zmory. Nad ranem rajski stróż wymiata  to co one przyniosą. Dzień nie ma prawa wiedzieć, że złe noce wypełnione są szaleństwem i głupstwami. 

Krótka charakterystyka raju Mangera pozwala dostrzec szeroką problematykę utworu i jej wieloaspektowość. Moim zdaniem „Księga Raju” jest godne uwagi przed wszystkim ze względu na swoją tematykę osadzoną głęboko w tradycji judaizmu. Stanowi także dokument czasów współczesnych autorowi: „ Do czego ci były potrzebne dwa raje, Panie Boże” – wzdycha po heretycku Święty Piotr w raju.

 „Ksiega Raju” to bowiem opowieść o dwóch rajach: żydowskim i gojskim, ich wzajemnych relacjach i powiązaniach, to satyra o ludziach żyjących w małych żydowskich miasteczkach. Warto więc zajrzeć do tej poetyckiej skarbnicy wiedzy i razem z głównym bohaterem Szmulem Aby Aberwo zwiedzić niebiańską krainę i poznać jej mieszkańców.