Większość zachowanych na terenie naszego kraju kirkutów pochodzi z XIX wieku, rzadziej spotyka się pochodzące z XVIII wieku, a starsze pojawiają się sporadycznie. Najcenniejszym cmentarzem żydowskim w Polsce jest kirkut w Lesku na Podkarpaciu. Najstarszy zachowany na nim nagrobek pochodzi z 1548 roku[1]. Ponadto z połowy XVI wieku znane są macewy z Przemyśla, Krakowa, Lublina i Szczebrzeszyna, a z I połowy XVII wieku z Chęcin, Pińczowa oraz jednostkowe przykłady z Szydłowa, Olkusza, Krotoszyna i Białej koło Prudnika[2]. To jedne z najcenniejszych zabytków  żydowskiej sztuki materialnej na terenie naszego kraju.


Prowadzone obecnie liczne badania i działania[3] na cmentarzach żydowskich mają na celu zaszeregowanie nagrobków pod względem stylu, dekoracji architektonicznej i ornamentalnej oraz występujących przedstawień symbolicznych. Jednak aby dowiedzieć się czegokolwiek o miejscowym kirkucie i pochowanych tam ludziach a nie będąc naukowcem, czy żydologiem, nie trzeba znać alfabetu hebrajskiego!!! Żydowska sztuka sepulkralna, rozwijająca się na przestrzeni wieków, wykształciła bowiem tradycyjny zestaw motywów i symboli wyrażonych w formie płaskorzeźb i reliefów. Znając „zaklętą” w architekturze nagrobka religijną symbolikę możemy odczytać informacje o życiu zmarłych, ich plemiennym pochodzeniu, pozycji społecznej, rodzinie.


Zanim jednak przejdę do omówienia tych najbardziej popularnych symboli żydowskiej sztuki sepulkralnej warto zatrzymać się na chwilę przy cmentarzu. Kirkut jest bowiem w kulturze żydowskiej miejscem szczególnym, przestrzenią trwałą, obwarowaną systemem kulturowych zakazów i nakazów oraz reguł wyznaniowych i przepisów administracyjnych, które chronić go mają przed zniszczeniem[4]. Tradycja sięgająca czasów biblijnych mówi o nienaruszalności tego miejsca do czasów Sądu Ostatecznego i Zmartwychwstania ciał. Po śmierci dusza i ciało zostają połączone, dlatego tak ważna jest ochrona tego miejsca, gdyż naruszenie kości zmarłych grozi naruszeniem spokoju duszy w niebie (dopóki znana jest lokalizacja grobu, czy cmentarza miejsce to jest nienaruszalne).


Najbardziej charakterystycznym elementem każdego cmentarza żydowskiego jest macewa ― kamienna tablica ozdobiona hebrajską inskrypcją o charakterystycznej kwadratowej literze i symbolicznym znaku nagrobnym. Pierwsze macewy pojawiły się w okresie średniowiecza. Na ich dzisiejszy wygląd wpływ miała tradycja, której korzenie sięgają czasów biblijnych[5]. Widoczne dziś różnice w wyglądzie są wynikiem osiedlania się Żydów w różnych częściach Europy, przejmowania miejscowych zwyczajów i sposobów dekoracji, a wynikają z braku ustaleń ścisłych ograniczeń.


Zachowane w Polsce macewy z żydowskich kirkutów datowane są od XVI wieku do czasów zagłady ― II wojny światowej. Pozwala to prześledzić rozwój cech formalnych nagrobków i przemiany stylistyczne jakim podlegała żydowska sztuka sepulkralna na przestrzeni wieków. Warto przyjrzeć się architekturze steli ― w jaki sposób zakomponowana została skierowana do nas powierzchnia lica. Dzięki tym porównawczym zabiegom ustalić można czas jej powstania. 


Macewy pochodzące z XVI wieku cechuje pokrycie całej powierzchni lica inskrypcją, której ramy (obramienie) występują najczęściej w formie rowka lub płaskiej listwy o nieregularnym przekroju. Zamknięcie takiej macewy pokrywa się z kształtem zwieńczenia. Od II połowy XVI wieku powierzchnia płyty zaczyna ulegać przemianom. Po pierwsze pojawia się odmienny od kształtu zwieńczenia kształt zamknięcia pola inskrypcyjnego, czego wynikiem jest wyodrębnianie się przyczółka. W przyczółku zaczynają pojawiać się schematycznie przedstawione elementy architektoniczne: motyw arkady, trójkątne szczyty, tympanon i sterczyny. Po drugie przemianom zaczynają ulegać ramy, które coraz częściej przyjmują wygląd bordiur wypełnionych motywami roślinnymi. W XVII wieku macewa posiada już wyraźnie wyodrębniony przyczółek z elementami architektonicznymi. W polu przyczółka zaczynają pojawiać się przedstawienia figuratywne o symbolicznym charakterze (np.: wić roślinna, korona, zwierzęta itp.). Od początku XVII wieku obserwujemy rozkwit nowożytnej tradycji zdobienia macew. Większość stel posiada wyraźne cechy stylowe renesansu, baroku, klasycyzmu. Pole inskrypcyjne wypierane jest przez motywy plastyczne, które stają się dominującym elementem nagrobka. Stele XVIII i XIX wieku kontynuują tradycje wcześniejsze. Zwraca jednak uwagę znacznie rozbudowana symbolika wykraczająca bardzo często poza tradycję religijną.
Duże znaczenie dla tak różnorodnych możliwości kształtowania powierzchni steli (inskrypcje wklęsłe i wypukłe uzupełnione płaskorzeźbami i reliefami) ma materiał na którym pracuje anonimowy artysta. Macewy wykonane były z lokalnego surowca dostępnego na danym terenie. Najczęściej był to piaskowiec (Polska Południowa ― Śląsk, Małopolska), granit (Dolny Śląsk) i wapień. W II połowie XIX wieku spotyka się płyty wykonane z żeliwa (Krzepice). Warto także wspomnieć, że na Śląsku istniał zwyczaj ― utrzymał się do połowy XIX wieku ― wystawiania na grobach najuboższych Żydów stel drewnianych (m.in.: Biała, Miejsce, Osobłoda)[6]. To co różniło drewniane stele od kamiennych to brak ornamentów i symbolicznych przedstawień.


Najciekawszym elementem macewy, jak wspomniałam na początku, są symboliczne przedstawienia wypełniające przyczółek w postaci płaskorzeźb i reliefów. Są one źródłem informacji o zmarłym, a w szerszym rozumieniu także źródłem informacji o społeczności żydowskiej zamieszkującej dany teren.
Mimo różnorodności przedstawień zauważyć można jedną wspólną cechę ― na żadnej macewie nie znajdziemy przedstawienia postaci ludzkiej i obrazu Boga. Zakaz ten wynikał z biblijnej reguły ujętej w słowa: „Nie będziesz czynił żadnej rzeźby ani żadnego obrazu tego, co jest na niebie wysoko, ani tego, co jest na ziemi nisko, ani tego co jest w wodach pod ziemią” [7].


Orientując się choć trochę w symbolice przedstawień jesteśmy w stanie odczytać informacje o zmarłym: o tym, czy był mężczyzna czy kobietą i czym zajmował się za życia. Symbol może być także wskazówką do odczytania imienia. Do najbardziej popularnych i najczęściej pojawiających się symboli należą:


Dłonie w geście błogosławieństwa ― umieszczone na macewie oznaczają, że pochowany mężczyzna należał do  potomków arcykapłana Aarona – kapłanów Kohenów (kapłańskie prawa były dziedziczone). Koheni w czasie wędrówki Izraelitów przez pustynię pełnili służbę ofiarniczą w świątyni. Wymogi co do czystości rytualnej obowiązywały ich także w diasporze. Podczas niektórych modlitw wznosili ręce w geście błogosławieństwa.


Dzban z misą ― najczęściej naczynia przedstawione są obok siebie, często woda z dzbana leje się do misy. W ujęciu motywu często oddana jest dłoń obmywana lub trzymająca dzban. Symbol ten oznacza, że  pochowany mężczyzna był Lewitą – potomkiem rodu Lewiego. Ród ten od starożytnych czasów obmywał ręce kapłanom przed błogosławieństwem, stąd przedstawienie tej czynności i potrzebnych do niej przyborów[8].


Księga ― występować może w kilku wariantach: jako pojedyncza zamknięta lub otwarta, trzymana w dłoni lub jako rząd ksiąg zwróconych grzbietem do widza. Pojawiają się też szafy z księgami, a na ich grzbietach wyryte bywają tytuły modlitewników i dzieł rabinicznych. Pełnoplastyczna rzeźba przedstawiająca księgę zdobi grób rabina, uczonego studiującego Torę i Talmud. Jest symbolem uczoności, spełnienia nakazu studiowania świętych pism, a więc cnot bardzo wysoko cenionych przez Żydów. Na grobach rabinów spotkać można księgi z wyrytymi tytułami ich dzieł.


Korona ― jest symbolem pobożności i znajomości Tory i innych pisma religijnych, których zmarły nauczał.


Puszka kwestarska, skarbonka ― służy podkreśleniu hojności zmarłego, cnoty wysoko cenionej w tradycji żydowskiej. W Talmudzie jest mowa o przeznaczeniu 1/10  swoich zarobków na cele dobroczynne[9]. Często na skarbonce pojawia się wyryty napis: Cedaka szel Erec Izrael – datki na Palestynę, datki na ziemię Izraela. Innym wariantem jest motyw dłoni wrzucającej do skarbonki pieniądze (też z wyrytymi sumami)[10]. Skarbonka może oznaczać, że zmarły był skarbnikiem lub trudnił się zbieraniem pieniędzy na cele społeczne.
Dłoń trzymająca gęsie pióro ― samo pióro bądź też pióro i kałamarz. Wszystko to może wskazywać, ze zmarły był soferem ― kopistą świętych tekstów: Tory, rodałów, mezuzy i tefilin.
Lancet rytualny ― informuje o tym, że zmarły był mohelem. Ósmego dnia po urodzeniu się chłopca dokonywał obrzezania na znak przymierza z Bogiem. Lancet przedstawiany jest  m.in. na nagrobku, którego dolna część ma formę podwójnego krzesła proroka Eliasza używanego podczas tej ceremonii.


Świecznik ― oznacza, że w tym miejscu pochowana została kobieta. Zapalanie i błogosławienie ognia szabatowego należy od wieków do najważniejszej powinności kobiety żydowskiej


Menora ― siedmioramienny lichtarz jest prastarym symbolem judaizmu w Starym Testamencie.


Wiele przestawień ukazuje zwierzęta, które bardzo często nawiązują do imienia zmarłego: Lew (hebr. Arje , jidysz Lejb) ―– znak plemienia Judy, Jeleń (hebr. Cwi lub Naftali, jidysz: Hersz, Hirsz) ― znak pokolenia Naftalego, Wilk (hebr. Beniamin lub Zeew, jidysz Wolf) ― znak Beniamina, czy Niedźwiedź ― oznacza hebrajskie imię Dow i Ber nawiązuje do błogosławieństwa Jakuba dla swoich poszczególnych synów, protoplastów plemienia Izraela. 


Motywy ukazujące zwierzęta o bardziej uniwersalnym znaczeniu to np.: ptaki (alegorie duszy), orzeł (metafora opiekuńczej mocy Pana), gołąb (biblijny symbol pokoju oznacza na pomnikach zgodę i miłość małżeńską), czy motyl (oznacza wędrówkę dusz i jej przyobleczenie się w lepszą szatę – życie wieczne). Świat roślin najczęściej reprezentowany jest przez: palmę (symbol odkupienia), drzewo oliwne i granaty (dawały owoce ziemi Świętej składane w ofierze i stosowane w obrzędach) oraz złamane drzewa (oznaczające tragiczną śmierć).


W XIX wieku spotykamy symbole, które nie mają związku z  religią. Na macewach spotkać można świeckie symbole informujące o zawodzie zmarłego np.: ekierka i cyrkiel oznacza inżyniera, skrzyżowane młotki górnika, a wąż Eskulapa lekarza.


Przedstawiony przeze mnie wykaz najczęściej pojawiających się  symboli nie wyczerpuje ich ilości, wariantów występowania i odmian[11]. Symbolika płaskorzeźb jest uzupełnieniem hebrajskiej inskrypcji, w której znajdziemy bardziej szczegółowe informacje dotyczące imienia, daty śmierci (czasem też pogrzebu), epitetów pochwalnych zmarłego oraz tradycyjnych formuł pogrzebowych[12].
Okazuje się, że oprócz hebrajskiej inskrypcji i płaskorzeźby macewy kryją w sobie jeszcze jedną symboliczną „powierzchnię”. Dziś może być ona ciekawostką ― mianowicie architektoniczny układ macewy pokrywała malatura!!! Świadectwem na to są dziś zachowane przykłady macew oraz wypowiedzi rabinów relacjonujące wygląd cmentarzy. Oto jedna z nich: „Bardzo często stele są różnobarwnie pomalowane. Kolory są jaskrawe i rażące. Ostre i surowe barwy ― czerwień i zieleń, żółć, błękit i biel ― umieszczane są obok siebie. Często jest zaskakujące to, że tak wrzaskliwą żywotność kolorów spotyka się w miejscu, gdzie jest cisza, spokój i powaga” [13]. Dekoracja malarska wzbogacała nagrobek o dodatkowe znaczenia wynikające z symboliki stosowanych barw. Najczęściej pojawiającymi się kolorami były: czarny (wiązany z symboliką śmierci), złoty (symbol potęgi, bogactwa i wieczności), biały (kolor radości i świątecznego nastroju), czerwień (kolor krwi, w której jest „życie wszelkiego ciała”)  oraz błękit (kolor nieba, symbolizuje trwałość, stałość i wierność)[14].


Żydowska sztuka sepulkralna jest zjawiskiem bardzo szerokim, który nadal czeka na dokładne opracowanie: „Nagrobki żydowskie zachowały dzieje niejednego rodu i niejednej gminy, z nich to odczytujemy dawno zaginione nazwiska, wypadki i zdarzenia. Kamień nagrobny, w swoisty sposób ociosany, ozdobiony symboliczną rzeźbą i misternym napisem, bywa dziełem sztuki i to niepośledniej wartości”[15].

Przedstawiony tu przez mnie krótki zarys tematyki „małej żydowskiej architektury” jest tylko kroplą w morzu problematyki i różnorodności sztuki żydowskiej w ogóle.
Warto więc zainteresować się miejscem, w którym żyjemy i starać się poznać naród który jeszcze kilka wieków  temu wspólnie z naszymi pradziadami tworzył kulturę polskich miast i miasteczek. Z pewnością miejsca te, a takim jest każdy kirkut, kryją jeszcze niejedną tajemnicę…






















[1] A. Trzciński, M. Wodziński, Cmentarz żydowski w Lesko. Część I ― XVI i XVII wiek, Kraków 2002, s. 7.
[2] A. Trzciński, M. Wodziński, op. cit., s. 20.
[3] A. Zygma, Obozy naukowe Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, „Spotkania z zabytkami” 2007, nr 5, s. 32-33 lub „ Wędrownik – Kwartalnik Krajoznawczy RPK PTTK W Łodzi”, I(391)2007, s. 33-35.
[4] J. Kolbuszowski, Semiotyczny pejzaż cmentarza [ w:] Cmentarze żydowskie, pod red. J. Worończaka, Warszawa 1995, s. 32-37.
[5] „ I tak umarła Rachel i pogrzebana jest na drodze ku Eufracie (…) I postawił Jakub znak nad grobem jej, toć jest znak grobu Racheliniego aż po dziś dzień” (Genessis 35/19-20) — tekst ten uważany jest powszechnie w tradycji żydowskiej za pierwszy nakazujący przedstawienie przez najbliższych znaku na grobie zmarłego. Biblia podkreśla, że znak ten – macewa – stoi do dziś, a więc jest trwały i taki ma być zawsze nagrobek cmentarny.
[6] M. Wodziński, Macewy drewniane z Miejsca [ w:] Cmentarze żydowskie…, op. cit., s. 39-45.
[7] Porównaj: M. Krajewska, Cmentarze żydowskie ― mowa kamieni, „Znak”1983, nr 2-3, s. 398.
[8] Te dwa symbole nagrobne mają jako jedne z wielu jednoznaczny sens. Rozwarte dłonie rzeźbiono jedynie na grobach Kohenów, dzbany na grobach Lewitów. Motywy te są najstarszymi znakami pojawiającymi się na macewach nowożytnych.
[9] Na rozpowszechnienie tego motywu mógł tez wpłyną bliski związek dobroczynności z obyczajem cmentarnym. Na pogrzebie przy zbieraniu datków woła się: „jałmużna zbawia od śmierci”, co jest interpretowane jako zbawienie od śmierci duchowej. Ponadto w przeddzień dnia pojednania, kiedy tradycyjnie odwiedza się groby,  rozdaje się na cmentarzu biedakom datki.
[10] Np.: Mińsk Mazowiecki, Starachowice.
[11] Dokładne omówienie żydowskiej symboliki nagrobnej znajduje się w pracach: M. Krajewska, Cmentarze żydowskie ― mowa kamieni, „Znak” 1983, nr 2-3, s. 397-411; też, Symbolika płaskorzeźb na cmentarzach żydowskich w Polsce, „Polska Sztuka Ludowa” 1989, nr 1-2, s. 45-60; A. Trzciński, Symbole i obrazy ― treści symboliczne przedstawień na nagrobkach żydowskich w Polsce, Lublin 1997.
[12] L. Hońko, Cmentarz żydowski ― charakterystyka hebrajskich inskrypcji [w:] Cmentarze żydowskie…, op. cit., s. 69-77.
[13] A. Trzciński, Polichromie nagrobków żydowskich, „Muzeum Pojezierza Łęczyńsko – Włodawskiego ―Zeszyty Muzealne”, Włodawa 1997, s. 8.
[14] Dokładne omówienie symboliki kolorów i ich zestawień omawia D. Rozmus na przykładzie kirkutów w Olkuszu, Czeladzi i Będzinie: De Judeorum arte sepulcrali. Motywy artystyczne w żydowskiej sztuce sepulkralnej, Kraków 2005, s. 132-148.
[15] M. Goldstein, K. Dresner, Kultura i sztuka i sztuka ludu żydowskiego na ziemiach polskich, Lwów 1935, s. 72-73.