Przejdź do treści 
Plakat propagandowy czasów socrealizmu
Z plakatem spotykamy się dziś praktycznie wszędzie: w tramwaju, w metrze, w sklepie, na ulicy. Temu zwykłemu arkuszowi papieru, pozbawionemu ramy i śladów pociągnięcia pędzla, historia przypisała status dzieła sztuki, czego najlepszym przejawem mogą być poświęcone mu liczne wystawy, powstające prywatne kolekcje, muzea, festiwale i imprezy o międzynarodowym charakterze jak choćby biennale.
Plakat definiowany jest jako najprostszy wizualny środek masowego przekazu i propagandy wizualnej, który za pomocą odpowiedniego rysunku, hasła i doboru barw działa na widza, w celu wywołania u niego określonych reakcji. Skuteczność jego oddziaływania uzależniona jest od wartości samego plakatu jako dzieła graficznego, od sposobu prezentowania zawartych w nim treści, a także od metod posługiwania się nimi. Działanie plakatu dotyczy najczęściej przedsięwzięcia określonych decyzji, zmiany upodobań, nawyków, zachowania się. Odbiorcą plakatu może być nieograniczona liczba osób, co pozwala na przekazywanie określonych treści bez potrzeby organizowania dużych i kosztownych akcji . Można oglądać go wiele razy, co wpływa na szybsze zapamiętywanie jego treści.
Od samego początku swojego istnienia plakat spełniał funkcję reklamy, propagandy i agitacji politycznej, co zadecydowało o tym, że stał się głównym narzędziem propagandy w Polsce w latach 1949-1954 ― w czasach administracyjnie narzuconej doktryny realizmu socjalistycznego. Głównym zadaniem władzy w tym okresie było stworzyć spójną poetykę nowej sztuki socrealizmu, która miała być zgodna z politycznymi teoriami. Nie liczyła się więc z możliwościami twórców i wykorzystywanym przez nich tworzywem artystycznym. Dzieła miały być hermetyczne i przekazywać treści zgodne z panującą ideologią, jednocześnie miały edukować i wychowywać społeczeństwo.
Podporządkowanie sztuki urzędniczym wymaganiom i jej użytkowa forma sprowadzały sztukę do poziomu propagandy, dlatego też wielu artystów zaczęło realizować programowe „socjalistyczne w treści i narodowe w formie” dzieła: tradycyjne w środkach formalnych i powtarzające schematy treściowe, tak by posiadały najodpowiedniejszą formę dla przekazania treści zgodnych z założeniami politycznymi. Tworzona sztuka miała stać się głównym medium docierającym do mas: powszechnym i politycznym, a jej dzieła miały być zgodne z tematem, jednolite, czytelne i spoiste. Do spełnienia ideologicznej funkcji najlepiej nadawał się plakat. Jest bowiem najprostszym i najtańszym medium docierającym do mas, a przez to tym rodzajem twórczości, który jest najlepiej doceniany przez władzę.
Wysokie wartości artystyczne i intelektualne twórczości w dziedzinie plakatu sprawiły, że w okresie socrealizmu w Polsce narodziło się zjawisko znane w świecie pod nazwą Polskiej Szkoły Plakatu. Stworzyli ją wybitni i wielcy artyści, jak: Tadeusz Trepkowski, Józef Mroszczak, Henryk Tomaszewski, Franciszek Starowieyski, Jan Lenica, Jan Młodożeniec, Waldemar Świerzy, Roman Cieślewicz, czy Wojciech Fangor.
Propagandowy plakat czasów socrealizmu posiadał wysokie walory artystyczne. Realizował wszystkie zasady prawidłowej konstrukcji plakatu. Charakteryzowało go przede wszystkim: skrótowe ujęcie tematu, oszczędność użytych środków ― przedstawianie przedmiotów pozbawionych szczegółów, deformacja elementów rzeczywistości oraz intensywna kolorystyka. Najważniejsze miejsce zajmowała treść ― w sztuce plakatu oparta na teorii odbicia rzeczywistości, a więc zawsze aktualna, nawiązująca do aktualnych problemów i potrzeb społeczeństwa, zaangażowana w walkę o nową rzeczywistość i pracę na rzecz budowy kraju.
Wszystkie wymienione wyżej elementy składały się na specyfikę plakatu propagandowego czasów socrealizmu. Najważniejsze miejsce zajmowała jednak ideologia. To ona dyktowała warunki dzieła: jego format, kompozycję — ilość i układ postaci, charakter artystycznej interpretacji, narzucała sposób patrzenia, a mówiąc najogólniej początek i koniec dzieła zamazując w ten sposób artystyczną wyjątkowość plakatu i sprowadzając go jedynie do roli narzędzia władzy.
Plakat odrzucał aluzyjność, a na jej miejsce wprowadzał sformalizowany realizm. Dla artysty pracującego nad plakatem najważniejsze było zachowanie wierności wyglądu malowanego przedmiotu, oddanie go w sposób jak najbardziej realistyczny i bliski rzeczywistości, nie istotne było natomiast to jak się maluje, jaką stosuje technikę, narzędzia, czy materiały.
Kompozycja przestrzeni plakatu, a więc: plamy barwne, kontrasty kolorystyczne i światłocieniowe wskazywać miały na namalowany przedmiot, a nie na dominacje któregoś z wymienionych elementów. Chodziło bowiem o takie ukształtowanie kompozycji, w której elementy można by było dowolnie wymienić, zmienić ich kolorystykę, ale poprzez te zabiegi nie mogła ulec zmianie ich wzajemna zależność, a co się z tym wiąże wymowa ideowa całości dzieła.
Obszar tematyki i zainteresowań twórców plakatu propagandowego był szeroki. Sprowadzić go możemy do kilku określających go rzeczowników jak: zaangażowanie, partyjność, ideowość, upolitycznienie i społeczne posłannictwo.
Najwymowniejszym elementem plakatu propagandowego ― eksponowanym i dominującym, skutecznie modelującym i wskazującym na związek z ideologią, było hasło. To ono gwarantowało pożądaną przez władzę interpretację. Podkreślało znaczenie całości, wskazywało na obszar życia, którego dotyczy. Hasło było apelem kierowanym do widza, potwierdzającym rysunek całości i jednocześnie skłaniającym go do rozwijania wątków narracyjnych namalowanej skrótowej anegdoty, kierując jednocześnie w stronę ideologicznych odczytań.
W praktyce wyrażenie ideowej treści znalazło odzwierciedlenie w prostym i konkretnym temacie, w którym główną rolę odgrywały typowe dla owych czasów postacie i sytuacje towarzyszące im w życiu, a bohaterem był „każdy”, „jeden z wielu”, najczęściej przedstawiciel wielkoprzemysłowego proletariatu idący do socjalizmu, dobrobytu. Chodziło o to, aby wybrane z życia zjawiska układały się w „typowe” sytuacje społeczne i by przedstawiając te sytuacje na plakacie ukazywać jednocześnie wycinek budowy socjalizmu „walkę nowego ze starym” sugerując przewagę tego „nowego” nad „starym”.
Najczęściej pojawiały się plakaty wzywające społeczeństwo do budowy kraju i zaangażowania się w pracę. Przedstawiały mężczyzn (najbardziej popularne były scenki z życia murarzy) z narzędziami ― „atrybutami” ich pracy: młotem, wiertarką, łopatą, szpachelką, czy sierpem np.: „Na rusztowaniu” (1952, Aleksander Stefanowski), „Naprzód! Do walki o plan 6-letni!”, „Coś Ty zrobił dla realizacji planu?”, „Niech żyje nam górniczy stan” (1952, Lucjan Jagodziński), „Wkraczamy w plan 6-letni”(1950, Lucjan Jagodziński), też kobiety: pielęgniarki, nauczycielki, szwaczki, robotnice na traktorach: „Pozdrawiamy kobiety pracujące dla pokoju i rozkwitu ojczyzny”, „Młodzież-naprzód do walki o szczęśliwą socjalistyczną wieś polską” oraz wzywały do walki z analfabetyzmem i lenistwem odciągającym od pracy przy budowie kraju: „Bumelant to dezerter z frontu walki o pokój i silną Polskę”, „Tu spoczywa bumelant”.
Dużą grupę stanowiły plakaty przedstawiające wyidealizowane portrety proletariuszy ― wodzów narodowych zapatrzonych w lepszą, świetlaną przyszłość: „Przyjaźń polsko-radziecka to Pokój. Niezawisłość. Szczęśliwe jutro naszej ojczyzny” z widokiem na symbol socjalistycznej odbudowy ― Pałac Kultury i Nauki, „Towarzysz Stalin z Towarzyszem Bierutem”, „Plon niesiemy plon w nasz ojczysty dom” oraz tematy związane z wiodącą rolą partii, sojuszami robotniczo-chłopskimi, walką o pokój: „Na cześć II Zjazdu PZPR uczynimy z wiosny zjazdowej wiosnę wzorowego siewu”, „Partia” (1955, Włodzimierz Zakrzewski), „Jedność ruchu robotniczego-sojusz robotniczo-chłopski 1 Maj”, „Bądź czujny wobec wroga narodu” (1953, Tadeusz Trepkowski).
Dziś plakat propagandowy czasów socrealizmu wzbudza w odbiorcy śmiech i zaliczany jest często do „złej sztuki”. Mimo to nadal emocjonalnie oddziałuje na odbiorcę i jest obecny we współczesnym świecie, przede wszystkim kulturze: funkcjonuje w kalendarzach, czy powielanych reprodukcjach samych plakatów. Możemy się śmiać z jego treści i formy, ale nie powinniśmy zapominać, że w pełni odzwierciedla on klimat tamtych czasów i jest w pewnym stopniu świadectwem sposobu myślenia i patrzenia na świat społeczności PRL-u.
