Przejdź do treści 
Z warsztatu renesansowego artysty
„Podstawą sztuki i wszystkich jej rękoczynów początkiem jest rysunek i malowanie. Obie te części wymagają zaś: umiejętności rozcierania, a właściwie zmielania, naklejania, obciągania płótnem, gipsowania, skrobania gipsu i szlifowania, podrzeźbiania gipsem, nakładania bolusu, złocenia i polerowania, rozrabiania farb, pokrywania tła, przeprószania, wydrapywania, punktowania, a właściwie wytłaczania deseni, obrysowywania linią, kolorowania, zdobienia i pokostowania na desce, czyli na obrazie. Dla pracowania na murze trzeba umieć opryskać, otynkować, obramować i wygładzić, narysować, namalować na mokro, wykończyć wreszcie na sucho wiążąc temperą, ozdobić i ostatecznie wyretuszować. I to jest owo prawidło o wspomnianych stopniach, o których z tą niewiela znajomością, jaką posiadłem, pomówię w szczególności i z osobna…”
Przytoczony fragment pochodzi z „Rzeczy o malarstwie” (Trakttato della pictturs) autorstwa Cennino Cenniniego. Rękopis powstał na przełomie XIV i XV wieku i stanowi pierwsze kompendium wiedzy o technikach malarskich wczesnego odrodzenia. Cennini po raz pierwszy w historii sztuki zajął się problematyką technologiczną. W 189 rozdziałach omówił wszystkie znane mu aspekty warsztatu malarskiego późnego trecenta ― od wykonania i zagruntowania drewnianej deski z drzewa figowego, zagipsowania i zagruntowania tabliczek blejwajsem z olejem, odpowiedni dobór narzędzi, aż do sposobów wykonania barwników.
Na zagadnienia technologiczne zwraca uwagę także Giorgio Vasari ― wybitny krytyk, malarz i architekt nadworny Medyceuszów, twórca pierwszej historii sztuki XV wieku: „Żywotów najwybitniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów” (1550).
Traktat Vasari poprzedza wstępem, w którym wyróżnia „trzy sztuki rysunku”: architekturę, rzeźbę i malarstwo . Każdej z nich poświęca oddzielny rozdział szczegółowo omawiając technologiczne zagadnienia każdej z nich. Pisząc o malarstwie zwraca uwagę na techniki stosowane przez artystów. Pisze m.in.: w rozdziale II: „O szkicach, rysunkach, kartonach i porządku perspektywy, jak się je wykonuje i do jakich celów posługują się nim malarze”, w rozdziale V: „O malowaniu na murze i jak to robić, i dlaczego nazywa się to freskiem”, w rozdziale VI: O malowaniu temperą lub jajkiem na desce lub płótnie. I jak można używac tego sposobu na murze, jeżeli on jest suchy”, w rozdziale XV: „O mozaikach ze szkła i jak rozpoznać co w nich jest dobre i godne pochwały” et cetera.
Te pierwsze traktaty i próby opisania warsztatu renesansowego artysty mogą stanowić wskazówkę do odczytania dzieł mistrzów renesansu. Wynika z nich bowiem, iż o świetności malarzy świadczy nie tyle sam talent, co stosowana technika, a klucza do dzieł nie znajdziemy w biografii mistrzów. Tylko poznanie technicznych tajników warsztatu malarskiego i powstawania dzieł pozwoli nam zrozumieć sztukę i czasy, w których to postęp artystyczny uzależniony był od postępu techniki.
Dużą rolę w rozwoju sztuki renesansu odegrały techniki malarskie, które przeżywały swój rozkwit w różnych momentach XIV i XV wieku i przyczyniły się do rozwoju sztuki wczesnego odrodzenia. Największe znaczenie miały techniki malarstwa ściennego: buon fresco (fresk prawdziwy), al fresco (technika freskowa na świeżym tynku), fresco secco (technika fresku suchego), malarstwo olejne i temperowe oraz powszechny już rysunek. Każda z technik, mimo swojej wiekowej tradycji, „narodziła” się w tym okresie na nowo i w wyniku udoskonaleń stanowiła warsztatową nowość.
W okresie renesansu szczególne znaczenie odegrała technika fresku, która w XV wieku uznana została za królową technik malarskich. Największą popularnością cieszyła się technika fresku mokrego i suchego, ale spotykamy także malowidła wykonane techniką mieszaną. Technikę malowania na murze zaliczyć należy do technik mistrzowskich. Wymagała ona bowiem nie tylko odpowiedniego przygotowania powierzchni, ale także precyzyjnego, wręcz mistrzowskiego pociągnięcia pędzlem, wprawy i zręczności. Dobry stan zachowania malowideł wykonanych techniką fresku jest dziś świadectwem trwałości techniki.
Początki techniki malarstwa ściennego sięgają czasów prehistorycznych i malarstwa jaskiniowego. Na przełomie II i I w.p.n.e po raz pierwszy technika fresku mokrego zastosowana została m.in.: w świątyniach buddyjskich w grotach Adżanty, w malarstwie egipskim Nowego Państwa (ok. 1567-1085 p.n.e). Fresk pojawił się także w kulturze kreteńskiej (1600-1100 p.n.e), mykeńskiej (w pałacach i willach m.in.: w Knossos i Tirynsie), a także w najwcześniejszych malowidłach greckich okresu klasycznego (ok. 480 r.p.n.e w Paestum). Tradycja malarstwa ściennego odrodziła się na nowo na przełomie XIII i XIV wieku. Szczególne znaczenie dla utwierdzenia techniki na włoskim gruncie miała wspólna praca artystów rzymskich i florenckich pod koniec XIII wieku w kościele św. Franciszka w Asyżu. Duża skala malowideł w Asyżu, a także ich rozległa tematyka zadecydowały o tym, że to fresk stał się w XIV wieku najważniejszą formą sztuki.
Miano ojca nowoczesnego malarstwa ściennego tradycja przypisuje osobie Giotta, który rozwinął i spopularyzował technikę. Malowidła artysty w kaplicy Scrovegnich w Padwie (ok.1304-1306) należą dziś do najlepiej zachowanych przykładów fresków m.in.: fresk „Sen Joachima”, „Zwiastowanie św. Annie”, „Spotkanie przy złotej bramie”, „Narodziny Marii”,„ Narodziny”, „Opłakiwanie Chrystusa” itd.
Tajemnica trwałości i precyzji wykonania fresku mokrego polega na nałożeniu na powierzchnię muru przeznaczoną na wykonanie malowidła dwuwarstwowej niewiązanej zaprawy mineralnej o specjalnej recepturze i precyzyjnym wykonaniu (arriciato i intonaco) oraz jednej warstwy farby. Pierwsza wstępna warstwa podkładowa ― arriciato ― nakładana jest na gołą ścianę ― wykonana z piasku i wapna gaszonego. Jej głównym przeznaczeniem jest wyrównanie powierzchni muru. Na powierzchni arriciato wykonuje się szkic pomocniczy ― synopsis ― od razu we właściwych wymiarach i w konkretnej sytuacji architektonicznej (np.: kaplicy) za pomocą pędzla i przy użyciu jako barwnika sinopii ― czerwonej ziemi (ochry). Na wyschniętą arriciato nakłada się drugą warstwę ― intonaco ― z drobnego piasku, wapna i pyłu marmurowego (tzw. mączki marmurowej), na której artysta bezpośrednio wykonywał malowidło. Oznaczało to, że tynk można było położyć tylko na takiej powierzchni ściany, jaką artysta zdąży pomalować w ciągu jednego dnia zanim powierzchnia nie wyschnie. Ów system dniówkowy określano mianem giornata (od włoskiego giorno-dzień). W celu łatwiejszego zespolenia dniówek brzegi dziennych odcinków były często podcinane. Wprowadzenie jakichkolwiek poprawek w malowidle wiązało się ze zdjęciem całych fragmentów tynku i rozpoczęcia pracy od nowa., dlatego tak ważna była precyzja wykonania samego malowidła oraz znajomość techniki. Jako farb używa się barwników pochodzenia mineralnego utartych z wodą wapienną, odpornych na światło i alkalia. Barwniki te mają zdolność wiązania się z zaprawą, przez co wnikają głęboko w powierzchnię, twardnieją i stają się wodoodporne, nie blakną.
W okresie odrodzenia technikę fresku udoskonalano. Już w XV wieku pojawiły się nowe metody rysunku i jego przenoszenia na intonacjo, co wzbogaciło warsztat renesansowego artysty. Do końca XV wieku projekt malowidła przenoszono dzięki rysunkowi pomocniczemu ― synopsisowi, a już na początku wieku zaczęto stosować kartony ― siatkę kwadratów (pierwszy posłużył się tym sposobem przy wykonywaniu fresku Masaccio w kościele Santa Maria Nouvella we Florencji, a pierwszy przykład kartonu używanego do techniki fresku mokrego zostawił Domenico Veneziano wykonując malowidła w Santa Croce we Florencji, ok. 1460), metodę przepróchy lub metodę wyciskania, wygniatania rysunku trzonkiem pędzla, twardym przedmiotem lub kostką (odciśnięcia konturów widoczne są do dziś m.in.: we freskach Michała Anioła w Kaplicy Sykstyńskiej i fresku Pierra della Francesco w Arezzo).
Poza freskami w okresie odrodzenia dużą popularnością cieszyły się również techniki malarstwa sztalugowego: temperowa i olejna. Prym wiodła technika olejna.
Dzieje techniki olejnej i zastosowanie oleju jako spoiwa farb sięgają czasów starożytnych (Egipt, Chiny, Japonia) i średniowiecza. Najstarsze źródła informujące o stosowaniu oleju do sporządzania farb na terenie Europy odnaleźć możemy w dziełach: Herakliusza „De coloribus et artibus romanorum”, mnicha Teofila „Schedule diversarum atrium” (XI wiek) oraz Piotra z Saint-Omer „ Liber de coloribus faciendis” (XII/XIII wiek). W XV wieku zaczynają pojawiać się recepty na sporządzanie farb olejnych, a Cennini (1437) w swoim dziele opisuje technikę malowania olejno na murze, drewnie i żelazie. Jest to potwierdzeniem coraz częstszego sięgania przez artystów do techniki olejnej, która zdecydowanie w XV wieku zaczyna wypierać malarstwo temperowe.
Olej służył artystom jako spoiwo (często obok oleju znajdowały się inne składniki jak żywice, balsamy, woski i olejki eteryczne), ale nie odpowiadał im w pełni. Za główną wadę techniki uznawano powolny proces wysychania poszczególnych warstw farb, który okazywał się kłopotliwy głównie w przypadku malowania postaci. Nakładanie jednej warstwy na drugą było główną przyczyną spękań powierzchni, a jej werniksowanie możliwe dopiero po zaschnięciu całości. Ponadto techniki olejnej malarze nie mogli używać do rysunku, ponieważ nie dawał możliwości precyzyjnej pracy wykazując tendencje do żółknięcia i ciemnienia, zwłaszcza gdy prace przechowywane były w ciemnych pomieszczeniach.
Technika olejna miała także swoje zalety. Jest bowiem trwała ― dzięki własności zasychania na odporną warstwę stanowi ochronę dla wielu materiałów (np.: drewna), izolująca ― użyte farby tworzą jednolitą i szczelną powłokę, niezmywalna ― może by stosowana na wszystkich podobraziach (np.: na papierze, płótnie, desce), a długi proces schnięcia farb umożliwia dłuższe opracowywanie powierzchni, wprowadzania poprawek i zmian. Siła techniki tkwi jednak przede wszystkim w głębi farb. Dzięki spoiwu, jakim jest olej, farby mają wyższy współczynnik załamania światła i stąd ich głębszy ton i większa przeźroczystość oraz możliwość uzyskania bogatej skali barwnej.
Na drewnianą tablicę nakładano na początku biały, gładki grunt gipsowy, który po skończeniu dzieła był źródłem odbitego światła, podkreślał blask nakładanych farb i odgrywał istotną rolę w tworzeniu efektu końcowego. Na tak przygotowanym podkładzie rysowano kompozycje, poprzez monochromatyczne malowanie całości obrazu modelowano tony, na które kładziono poszczególne warstwy farby: na spodzie ciemne, nad nimi jaśniejsze, bardziej przeźroczyste. W XV wieku drewnianą tablicę zaczęto zastępować płótnem. Ułatwiło ono znacznie prace artystów, którzy od tej pory mogli zwinąć dzieło i przenieść je w dowolne miejsce.
Odkrycie tej „nowej techniki”― malarstwa olejnego, dzięki autorytetowi Vasariego, przez stulecia przypisywano malarstwu Flamandów: braciom Hubertowi i Janowi van Eyck. Jest to jednak tylko prawdą w niewielkim stopniu, gdyż technika znana była już wcześniej, a przypisywana im zasługa „wynalazców” malarstwa olejnego wiąże się przede wszystkim z tym, iż w pracach van Eycków historia sztuki po raz pierwszy dopatrzyła się pełnego wykorzystania nowych możliwości techniki olejnej.
Doskonałym przykładem wykorzystania nowej techniki jest pierwszy całopostaciowy podwójny portret w naturalistycznym wnętrzu Jana van Eyck ― „Zaślubiny Arnolfinich” (1434). Widoczne mistrzowskie opanowanie techniki olejnej w tym dziele sprawiło, że to właśnie van Eyckowi zaczęto przypisywać jej wynalezienie.
Artysta umieścił Arnolfinich w półmroku wnętrza komnaty, co pozwoliło mu skonstruować obraz w taki sposób, by wykorzystać efekty światła odbijającego się od jasnego, matowego podłoża przez warstwy farby (działanie oleju na pigment), wykorzystując efekty optyczne powstałe w wyniku nałożenia kilku warstwa farby. Tam gdzie partie obrazu są jaśniejsze warstwa farby jest cieńsza, tam natomiast gdzie ciemniejsze grubsza. Technika pozwoliła artyście traktować każdy kolor indywidualnie, przez co ma on ściśle określone granice i dzięki czemu uwydatniony zostaje modelunek i tworzone są szkliste i błyskotliwe powierzchnie oraz efekty iluzyjne.
Do Włoch, zdaniem Vasariego, malarstwo olejne przywiezione zostało przez Antonella z Messyny, który przebywał kilka lat we Flandrii. Po powrocie do Wenecji nauczył nowego kunsztu swoich przyjaciół m.in.: Dominica Veneziano, który po raz pierwszy na gruncie włoskim wykorzysta tę technikę olejną w kaplicy Portinarich w nowym kościele Mariackim.
XV wiek, zdominowany przez malarstwo ścienne i olejne, był okresem intensywnych poszukiwań technologicznych. Pracownie artystów porównać można do laboratoriów chemicznych, w których starano się zgłębiać tajniki sztuki dawnych mistrzów i odkrywać nowe możliwości znanych technologii.
Artyści doskonale zdawali sobie sprawę z tego, że warunkiem ich sukcesu jest niezawodna i doskonała technika. Czas pokazał, że nie mylili się. Dzieła wielkich mistrzów renesansu do dziś dnia podziwiać możemy w muzeach całego świata. Większość z nich mimo upływu wieków zachowała świetność czasów, w których powstała.
